|
Wychowanie i profilaktyka w szkole SPIS TREŚCI
I. Wychowanie i profilaktyka w szkole - wprowadzenie. PROFILAKTYKA jest chronieniem człowieka w rozwoju przed zagrożeniami i reagowaniem na nie. Jej celem jest ochrona człowieka, dziecka, ucznia, wychowanka przed wszelkimi zakłóceniami rozwoju. Na pozór może się wydawać, że wszelkie zagrożenia czyhają na człowieka w świecie zewnętrznym, gdy w istocie to sam człowiek dokonuje takich wyborów, które zakłócają jego rozwój. Człowiek niedojrzały sam dla siebie może być zagrożeniem. Dlatego prowadzenie dziecka ku dojrzałości jest zarówno wychowaniem, jak i profilaktyką. Takie widzenie wychowania i profilaktyki stawia szczególne wymagania wychowawcom. Do dobrego wypełniania własnych zadań niezbędna jest wiedza nie tylko o współczesnych, cywilizacyjnych zagrożeniach, ale przede wszystkim o naturze człowieka, celu życia ludzkiego, jak również o mechanizmach psychologicznych prowadzących do destrukcyjnych zachowań. Program szkolnej profilaktyki to ogół działań chroniących dzieci i młodzież przed zakłóceniami w rozwoju, a także działań interwencyjnych w sytuacji pojawiających się zagrożeń. Obejmuje działania podejmowane w czasie realizacji programów nauczania i programu wychowawczego, gdy realizowane są zadania ogólne szkoły, a także działania specyficzne dla profilaktyki, np. zasady interwencji profilaktycznych, procedury pomocne w sytuacjach kryzysowych w szkole lub klasie. Szkoła jest miejscem profilaktyki pierwszorzędowej, tj. stosowanej do grupy niskiego ryzyka. Polega na promowaniu zdrowego stylu życia i zapobieganiu zagrożeniom, w szczególności na rozwijaniu umiejętności radzenia sobie z wymogami życia. Jej celem jest opóźnianie chwili, kiedy dziecko podejmie zachowania ryzykowne lub zachęcenie do niepodejmowania takich zachowań. Ten typ profilaktyki wynika z zadań szkoły, kompetencji nauczycieli, a przede wszystkim potrzeb ogółu dzieci i młodzieży. Szkoła jest bowiem instytucją powołaną do wychowania i nauczenia, a nie leczenia. Rozporządzenie MENiS z dnia 26 lutego 2002 roku w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół podkreśla, że działalność edukacyjna szkoły jest określona przez szkolny zestaw programów nauczania, program wychowawczy szkoły i program profilaktyki dostosowany do potrzeb rozwojowych uczniów oraz potrzeb danego środowiska. W ramach programu profilaktyki stosuje się następujące formy oddziaływania: - DZIAŁANIE INFORMACYJNE, czyli dostarczanie adekwatnych informacji na temat skutków zachowań ryzykownych. Zakłada się w nich, że znajomość konsekwencji spowoduje u wychowanka podjęcie racjonalnego wyboru, a co za tym idzie, zmianę postawy i zachowań. - DZIAŁANIE EDUKACYJNE, a więc uczenie ważnych umiejętności psychologicznych i społecznych, np. radzenie sobie ze stresem, nawiązywanie kontaktów z ludźmi, opieranie się naciskom otoczenia, rozwiązywanie konfliktów. Ta strategia jest najbardziej skuteczna w działaniach profilaktycznych. Trzeba pamiętać, że umiejętności te powinny być wpisane w całe życie człowieka, odnosić się do dojrzałego systemu wartości. Zatem w program musi być także wpisane wprowadzenie w świat wartości i norm. - DZIAŁANIA ALTERNATYWNE, tj. pomoc w zaspokajaniu ważnych potrzeb psychicznych. Polegają one na proponowaniu różnorodnych działań o pozytywnym charakterze (jak koła zainteresowań itp.) i angażowaniu w nie wychowanków. Poprzez te działania dziecko ma szansę na zaspokojenie (choćby częściowe) swych potrzeb psychicznych, może realizować cele rozwojowe, uczy się radzić sobie z trudnymi sytuacjami życiowymi. Ważnym elementem tego rodzaju działalności jest możliwość nawiązania bliskiego kontaktu z drugim człowiekiem. Poniższy program uwzględnia w różnym stopniu wymienione kierunki pracy, kładąc jednak szczególny nacisk na kształtowanie osobowości dziecka i wspieranie jego rozwoju - zarówno poprzez proponowane treści, jak również osobisty kontakt nauczyciela z dzieckiem. Wynika to z założenia, że jednym z podstawowych źródeł zachowań ryzykownych są deficyty rozwoju emocjonalnego oraz zła adaptacja do ról i warunków życiowych. Należy tutaj podkreślić, że działania uwzględnione w programie profilaktycznym, związane są ściśle z programem wychowawczym szkoły. Zadaniem szkolnej profilaktyki jest nie tylko chronienie dzieci przed zagrożeniami przez działania wychowawczo-profilaktyczne, ale również reagowanie w sytuacjach rozpoznania pierwszych prób podejmowania zachowań ryzykownych, poprzez odwołanie się do specjalistycznej pomocy (wskazywanie, czasem pomoc w organizacji pierwszego kontaktu ze specjalistą, nawiązanie kontaktu z rodzicami, motywowanie do podjęcia leczenia i terapii). Dlatego program obejmuje także zasady interwencji w przypadku uczniów szczególnie zagrożonych. Aby wytyczone zadania mogły zostać zrealizowane, program profilaktyczny musi być globalny i całościowy. Konieczne jest, aby oddziaływał na całe środowisko społeczne - nie tylko na dzieci, ale też na rodziców i nauczycieli. Założenie to zostało uwzględnione w programie. II. Cele szkolnej profilaktyki. 1. Cel ogólny: Dostarczenie informacji na temat skutków zachowań ryzykownych, uczenie dokonywania prawidłowych wyborów. Cele szczegółowe: - pokazanie, czym jest agresja i jak ją rozpoznawać; - uświadomienie zagrożeń, jakie niesie agresja; - obalenie mitu "wielkiego macho" czy też "silny może więcej"; - pogłębianie wiedzy i świadomości na temat uzależnień; - pokazanie zagrożeń i konsekwencji zażywania narkotyków, alkoholu, palenia papierosów; - obalenie mitów dotyczących alkoholu, a zwłaszcza "nieszkodliwości piwa"; - dostarczenie informacji na temat psychofizycznych zmian okresu dojrzewania. 2. Cel ogólny: Wyrabianie odporności psychicznej oraz umiejętności radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Cele szczegółowe: - doskonalenie umiejętności rozpoznawania i wyrażania emocji, uczuć; - uczenie rozumienia i akceptowania własnych i cudzych uczuć; - kształtowanie poczucia własnej tożsamości, wartości oraz pozytywnej samooceny; - rozwijanie umiejętności nawiązywania kontaktów, budowania udanych relacji z innymi ludźmi; - nabywanie umiejętności opierania się naciskom otoczenia; - nabywanie umiejętności rozstrzygania problemów i rozwiązywania konfliktów; - wdrażanie do wyrażania i uzasadniania swych sądów, do podejmowania samodzielnych decyzji; - kształcenie umiejętności radzenia sobie ze stresem; - rozwijanie świadomości własnego ciała i umiejętności dbania o swoje zdrowie. 3. Cel ogólny: Wprowadzenie w świat wartości i norm społecznych. Cele szczegółowe: - ukazanie, jak wiele wychowankowie mogą dać i jak wiele otrzymać: zrozumienie, wzajemne wsparcie, pomoc, życzliwość; - otwarte dzielenie się swoimi myślami i odczuciami; - zachęcanie do lepszego rozumienia i uszanowania odmiennych poglądów, sposobu życia; - wpajanie zasad moralnych, etycznych; - zapoznanie z normami, regułami kulturalnego współżycia i zasadami obowiązującymi w szkole; - wzbudzanie poczucia odpowiedzialności za własne zachowanie; - uświadomienie i pokazanie perspektyw zdrowego stylu życia, bez uzależnień; 4. Cel ogólny: Pomoc w zaspokajaniu ważnych potrzeb psychicznych poprzez oferowanie alternatywnych form spędzania czasu wolnego. Cele szczegółowe: - stwarzanie możliwości i zachęcanie do rozwijania zainteresowań i uzdolnień; - pobudzanie potrzeby aktywnego, zdrowego stylu życia; - kształtowanie umiejętności kulturalnego spędzania czasu wolnego; - udzielanie pomocy uczniom z różnego rodzaju trudnościami. III. Metody pracy. W realizacji programu posłużą różnorodne metody, umożliwiające uczniom aktywne doświadczenie i przeżywanie tego, co jest tematem zajęć. Wprowadzać można różne techniki, dostosowując je do wieku uczniów, zainteresowania tematem, umiejętności radzenia sobie z przedstawionymi problemami i poziomu ich aktywności. Poniżej wymieniono najważniejsze metody i techniki, spośród których prowadzący może wybrać takie, które najlepiej odpowiadają danemu tematowi: IV. Realizacja działań szkolnej profilaktyki. A. PLAN REALIZACJI B. ZASADY INTERWENCJI WOBEC UCZNIÓW SZCZEGÓLNIE ZAGROŻONYCH Reagowanie w sytuacjach rozpoznania pierwszych prób podejmowania zachowań ryzykownych obejmuje odwołanie się do specjalistycznej pomocy, przy czym główną rolę odgrywa tu wychowawca dziecka. Jeżeli na podstawie obserwacji i zebranych informacji o uczniu okaże się, że jest on szczególnie zagrożony, ma za sobą już pierwsze doświadczenia w zakresie zachowań ryzykownych, trzeba podjąć oddziaływania specyficzne dla danego rodzaju zaburzenia. Nie może się to odbyć bez udziału rodziców dziecka. Do wychowawcy należy nawiązanie kontaktu z rodzicami i dyrektorem szkoły, wskazywanie odpowiedniego specjalisty, a czasem pomoc w organizacji pierwszego kontaktu z nim, motywowanie do podjęcia leczenia i terapii. Podjęcie samych działań wchodzi w zakres pomocy specjalistycznej znajdującej się na zewnątrz szkoły (poradnie psychologiczno pedagogiczne, organizacje pozarządowe działające na rzecz dzieci i młodzieży). C. NAUCZYCIELE I RODZICE WOBEC ZADAŃ PROFILAKTYKI Wiadomą rzeczą jest, że najważniejszymi osobami wpływającymi na dzieci i młodzież są rodzice i nauczyciele. Dlatego właśnie oni muszą posiadać wiedzę na temat wszelkiego rodzaju zagrożeń oraz umiejętność wspierania dziecka w rozwoju. Zadaniem nauczycieli jest zatem poszerzanie wiedzy z zakresu profilaktyki, zapoznawanie się z aktualnymi rozporządzeniami ministra, wybranymi aktami prawnymi dotyczącymi tej problematyki poprzez: - rozpoznawanie istniejących problemów i potrzeb środowiska za pomocą różnorodnych metod (ankiety itp.); - wymiana doświadczeń w dyskusjach; - konferencje szkoleniowe z udziałem osób wspierających pracę szkoły np. pedagoga, psychologa, logopedy; - samokształcenie - uczestnictwo w różnego rodzaju formach doskonalenia zawodowego związanego z tematyką profilaktyki, studiowanie odpowiedniej literatury. Ponadto na spotkaniach wychowawców z rodzicamiporuszane będą w formie prelekcji, dyskusji i zajęć warsztatowych następujące zagadnienia: 1) Wnoszące wiedzę z zakresu pedagogiki, psychologii, prawa: - Rozporządzenia ministra, wybrane akty prawne np. z zakresu praw dziecka, bezpieczeństwa, prawa karnego i opiekuńczego. - Podstawowe prawidłowości rozwojowe dzieci w określonym, interesującym rodziców wieku. - Przyczyny niepowodzeń szkolnych uczniów i sposoby radzenia sobie z nimi. - Przyczyny występujących obecnie zaburzeń w zachowaniu (agresja, uzależnienia itp.). - Deficyty rozwojowe i radzenie sobie z nimi (dysleksja, zaburzenia koordynacji wzrokowo-ruchowej itp.). - Patologie społeczne (narkomania, alkoholizm, sekty). - Rozwój seksualny człowieka (jak rozmawiać z własnym dzieckiem). 2) Kształcące umiejętności wspierania rozwoju dziecka: - Rozeznanie w potrzebach własnych dzieci. - Poznanie sposobów zaspokajania potrzeb. - Kierowanie procesem uczenia się. - Organizacja czasu dziecka (czasu pracy i czasu wolnego). - Umiejętność porozumiewania się z dzieckiem i osobami dorosłymi. - Wspólne planowanie i spędzanie czasu w domu i szkole. - Radzenie sobie z konfliktami i negatywizmem dziecka. W ramach WDN odbywać się będą warsztaty szkoleniowe na wybrane tematy. V. Ewaluacja. Informacje niezbędne do ewaluacji będą uzyskiwane w różny sposób: klas; działań profilaktycznych; Ewaluacja nastąpi w 2010 roku i zakończy się sporządzeniem raportu zawierającego wyniki, wnioski oraz zalecenia, który zostanie przedstawiony uczniom, rodzicom i nauczycielom. VI. Bibliografia. wychowawczo-profilaktycznych dla klas 1-3 szkół podstawowych. Skarżysko-Kamienna 1997 wychowawczo-profilaktycznych dla klas 4-6 szkół podstawowych. Skarżysko-Kamienna 1997 2002 nr 12, s. 22-24. Opracowanie: mgr Marta Pacura mgr Anna Zych mgr Lukrecja Chochlińska mgr Sabina Krakowska mgr Przemysław Zdunek |